Sahabe, Hz. Peygamber döneminde kelam ve diğer alanlardaki sorularını bizzat Hz. Muhammed'den dinleyerek çözebiliyordu. Fakat O'nun vefatından sonra ortaya çıkan görüş ayrılıkları birtakım siyasi anlaşmazlıklar ve iç savaşlara ve nihayetinde farklı ekol ve mezheplerin ortaya çıkmasına neden olmuştur.

Yorum farklılıkları
Dini konulardaki yorum farklılıklarının (dini yorum) nedenleri şunlardır:

• beşeri (bireysel anlayış farklılıkları)
• sosyal (toplumsal)
• kültürel
• coğrafi
• siyasi
• dini metinlerin anlaşılması
• düşünce hürriyeti

Bu faktörler insan düşüncesini ve dolayısıyla dini yorumları doğrudan ya da dolaylı olarak etkilemiştir.

Yorum farklılıklarına neden olan bu faktörlerin aynı zamanda kelam ilmini doğuran etkenler olduğuna dikkat ediniz.

Beşeri sebepler
Beşeri sebepler, düşünen, anlayan, yorumlayan, sorgulayan, sebep-sonuç ilişkisi kuran akıllı bir varlık olarak insanın dini (dini metinleri, ayetler ve hadisler) anlarken ve uygularken ortaya koyduğu ve insanın yapısından kaynaklanan sebeplerdir. İnsanların anlayışı, becerisi, algısı ve olaylara ve olgulara yaklaşımı farklıdır.

Sosyal sebepler
İnsanlar farklı sosyal yapılarda yaşamını sürdürür. Örneğin köy (kırsal yaşam) ile şehir, tarım ile ticaret toplumu ya da sanayi ile teknoloji toplumlarının yaşam biçimlerindeki farklar kaçınılmaz bir şekilde insanların (her alanda olduğu gibi) dini anlayışlarını da etkilemiştir.

Savaşlar ve savaş halinde olma ile barış ortamında olma; yoksulluk ile ekonomik refahın olduğu ortamlar insanların önceliklerini ve yaşam biçimlerini dolayısıyla dini olaylara bakışı ve dini problemlerin çözümünü etkilemiştir.

Kültürel sebepler
Toplumların örf, adet, gelenek gibi kültürel yapıları mensup oldukları dinden etkilendiği gibi o dine ait anlayışı da etkilemiştir.

Örneğin kısa sürede Arabistan Yarımadası dışına yayılan İslamiyet, Suriye, İran, Irak, Mısır gibi bölgelerde yaygın olarak görülen Hristiyanlık, Yahudilik, Mecusilik ve Zerdüştlük inançlarıyla yoğrulmuş kültürlere sahip insanlarla bir arada yaşamak zorunda kalmışlardır.

Farklı kültürlerdeki insanlar aynı dini sorunlara farklı çözümler üretmişlerdir.

Coğrafî sebepler
Coğrafi koşullar insanların yaşam şekillerini ve ihtiyaçlarını etkiler. Yaşam biçimlerindeki bu farklılıklar dini yaşamda da etkisini gösterir.

Örneğin İslam dininin ortaya çıktığı Arabistan'ın sıcak ve kurak iklimi ile Kafkasya, Orta Asya, Akdeniz ya da Hindistan'ın iklimleri birbirinden çok farklıdır. Bu iklim farklı insanların kıyafetini ve beslenme şeklini doğrudan etkilediği gibi dini hayatı da etkiler. Çünkü dini hayat ve günlük hayat birbiri ile yakın ilişkilidir. Bu nedenle dini anlayışlarda coğrafi etkenlere dayalı yorum ve uygulama farkları görülmesi doğaldır.

Siyasi sebepler
Yönetimdeki zümrenin dini bir mesele hakkındaki dini yorumlardan bir kısmını ön plana çıkarması, diğer yorumları önemsememesi hatta iktidarın kendi lehine olan yorumları meşrulaştırması dini yorum farklılıkların siyasi sebepleridir.

Örneğin hilafet tartışmaları, kırtas hadisesi, Cemel vakası, Sıffin savaşı siyasi nedenlere dayanan olaylardır. Bu tür tartışmalar her ne kadar siyasi görünse de farklı görüşlerin tarafları her zaman ayet ve hadislerden deliller getirmeye çalışmışlardır. Örneğin Şia, imamet konusunu imanın şartları arasında saymıştır.

Metinlerden kaynaklanan sebepler
Dini metinlerde (ayet, hadis) anlaşılması daha zor ya da kapalı anlamlı, birbiri ile ilişkili, mecazi ya da yüksel bilgi birikimi gerektiren ifadeler vardır. Bu metinlerde geçen bazı ifadeler farklı şekilde anlaşılmaya ve yorumlara neden olmuştur.

Örneğin aşağıdaki kavramlar hakkında farklı yorumlar yapılmıştır:

• Allah'ın eli (Fetih:10)
• Allah'ın yüzü (Kasas:88)
• Allah'ın arşı (Taha:5)

Bu kavramların insan idrakini aşan konular olduğuna dikkat ediniz.

Düşünce hürriyeti
İslam dini akla ve düşünmeye önem veren bir dindir. Bu bağlamda temel kaidelere ters düşmeyen ve delillere dayanan yorumlara müsaade eden özgür bir ortam sunmaktadır.

Fakat dini yorum yaparken konuyla ilgili bilgi birikimine ve ilme sahip olunması önemlidir. Aksi takdirde yorumlar eksik bilgi içerdiğinden, çelişkiye (mantık hatalarına) neden olabileceğinden geçersiz olacaktır.