İki ekol
Mutezile mezhebi iki ana kola ayrılır:

• Basra Mutezilesi
• Bağdat Mutezilesi

Bu iki ekol, Mutezile mezhebinin temel ilkeleri (usul-i hamse, beş esas) bağlamında aynı fikirde olmalarına rağmen bazı görüşlerde ayrılığa düşmüşlerdir.

Basra Mutezilesi
Basra ekolü, Mutezile'nin ilk temsilcilerinin de yer aldığı koldur. Bu ekole ait alimlerin iki önemli özelliği vardır:

• fikri alanda mücadele vermeleri
• siyasi tartışmalardan ve iktidar ilişkilerinden uzak durmaları

Basra ekolü alimleri, kelam ilmine ait sorunları teorik olarak (vahiy ve akıl ile) ele almışlar, ilk dönem İslam inancına yönelik eleştirileri bertaraf etmiştirler (gidermiş, yok etmiş). Bu amaçla felsefeyi de kullanarak farklı din, kültür ve felsefi akımlardan gelen sorulara karşı savunmalar yapmışlardır.

Bağdat Mutezilesi
Bağdat ekolüne mensup alimler daha çok ameli konuları öne çıkarmışlardır. Görüşlerini kabul ettirmek için devlet otoritesini kullanmışlardır. Bu nedenle dönemin yönetimi ile iyi ilişkiler kurarak, özellikle imamet konusuna vurgu yapmışlardır.

Bağdat ekolüne göre Hz. Ali diğer sahabelerden üstündür. Bu nedenle Hz. Ali soyuna yakın bir siyasi duruş sergilemişlerdir. Bağdat ekolü imamet konusunda Şia ile benzer düşüncelere sahiptir.

Fark
Basra ve Bağdat ekolleri arasındaki farklar şunlardır:

• Basra ekolü siyasetten uzak, fikri tartışmaları ile bilinirken, Bağdat ekolünün siyasi bir tavrı olmuştur.
• Basra ekolü, Allah'ın sıfatları Bağdat ekolü ise ağırlıklı olarak varlık konusunu ele almıştır.
• Bağdat ekolü (832  yılında Bağdat'ta başlayan tercüme hareketi nedeniyle) Basra ekolüne göre Yunan felsefesinden daha çok etkilenmiştir.
• Basra ekolü görüşlerini daha çok rasyonel bir zeminde (teorik olarak) halka ulaştırmaya çalışırken, Bağdat ekolü fikirlerini eyleme dönüştürme (pratik olarak) yönünde zorlayıcı tavır sergilemiştir.

Temsilciler
Basra ekolünün önde gelen temsilcileri şunlardır:

• Vasıl b. Ata (ölüm: 748)
• Amr b. Ubeyd (ölüm: 761)
• Cahız (ölüm: 869)
• Kadı Abdülcebbar (ölüm: 1025)
• Zemahşeri (ölüm: 1143)

Bağdat ekolünün bilinen temsilcileri şunlardır:

• Bişr b. Mu'temir (ölüm: 825)
• Sümame b. Eşras (ölüm: 828)
• Ahmed b. Ebi Duad (ölüm: 854)
• Ebü'l-Kasım el-Belhi el-Ka'bi (ölüm: 931)